جهنّمِ جمعيّتي در راه است
جهنّمِ جمعيّتي در راه است
عبّاس ثابتي راد
مقدّمه
كلانشهرها در رقابتي ناخواسته هر روز بزرگتر و پرجمعيّتتر ميشوند. شهرهاي جهان ديگر شكوه تمدّن نوين را ندارند. حاشيهنشيني، تراكم جمعيّت، نبود امكانات، توسعهي نامتوازن و بحرانهاي زيستمحيطي از آنان كابوسهايي ساخته است كه امروزه بسياري از نظريهپردازان به شهرها لقب جزيرههاي انساني سياه دادهاند. نگرانيهاي عمده در مورد رشد شهرنشيني در كشورهاي در حال پيشرفت است؛ شهرهايي در كشورهاي چين، هند، نيجريه، بنگلادش و پاكستان.
هر چند شهر لاگوس در نيجريه بهعنوان نمونهاي عيني از رشد نامتوازن و بيمهار شهرنشيني در جهان بيبديل است و زندگي بيش از 12 ميليون نفر در حال حاضر در آن از اين شهر يك كابوس جمعيّتي ساخته است، امّا بسياري ديگر از شهرهاي جهان نيز گويا با اين شهر به رقابت برخاستهاند و هماكنون در رشدي بيمهار به سوي آيندهاي مبهم خيز برداشتهاند؛ شهرهايي كه سعي ميكنند با برنامهريزيهاي مختلف در برابر بحران جمعيّتي ايستادگي كنند و با فراهم آوردن امكانات مناسب براي شهروندان از آينده محتومي كه در انتظارشان است رهايي يابند.
گويا زندگي نوين شهرها جاذبههاي جديدي را براي ساكنان ديگر مناطق بهوجود آورده است و آنان نيز براي يافتن امكانات بيشتر به سمت شهرها خيز برداشتهاند. شهرها ديگر آن بهشتهاي كوچك و رؤيايي انسانهايي نيست كه در آن زندگي ميكنند. شهرها امروزه به جهنمي از جمعيتهاي تودرتو تبديل شدهاند؛ بيامكانات و ابزار مناسب براي شهروندانش. براساس آخرين آمارهاي منتشر شده از سوي انستيتوي بلكاسميت شهرهاي بزرگ جهان رشدي نامتوازن را آغاز كردهاند. اين مؤسسه پيشبيني كرده كه در 15 سال آينده جمعيت شهري جهان به بيش از 70 درصد خواهد رسيد و رشد روز افزون جمعيت شهري، جهان آينده را با مشكلات فراواني روبهرو خواهد كرد.
براساس اين آمار در حال حاضر بسياري از شهرها رشدي حيرتانگيز را آغاز كردهاند. شهر بمبئي در هند اگرچه هماكنون جمعيتي بالغ بر 19 ميليون را در خود جاي داده است اما با رشدي 2.5 درصدي تا 15 سال آينده داراي جمعيتي در حدود 26 ميليون نفر خواهد شد. اين در حالي است كه هماكنون شهر بمبئي نتوانسته است براي جمعيت ساكن خود امكانات مناسبي براي زندگي فراهمآورد. بيشترين ميزان درصد رشد در اين شهر نيز با تكيه بر مهاجرت صورت خواهد گرفت و مديران شهري بمبئي نيز با اعلام اين موضوع خبر دادهاند كه هيچ سياستي را براي كاهش مهاجرت به اين شهر نميتوانند به اجرا بگذارند و اگرچه اقدامات بسياري را براي فراهم آوردن بسترهاي مناسب با توجه به جمعيتها شهري در بخشهاي مختلف شهر آغاز كردهاند اما آنان همچنان از ايجاد فضايي مناسب براي زندگي شهري همانند نمونههاي امروزي ناتوانند.
در كنار بمبئي شهر دهلي نيز در رقابتي نزديك، به سرعت در حال رشد است. دهلي هماكنون 16ميليون نفر جمعيت دارد. اين شهر كه پايتخت كشور هند است تاكنون توانسته نسبت به بسياري از شهرهاي ديگر هند پيشرفت داشته باشد. اما اين شهر هنوز نتوانسته است آنگونه كه بايد شهري عاري از مشكلات باشد. مديران شهري هند، بزرگترين چالش اين شهر را ساماندهي جمعيتهاي مهاجر ميدانند و نبود آب سالم را يكي از معضلات شهري قلمداد ميكنند. هرچند تلاشهاي بسياري را در جهت ساماندهي حملونقل عمومي آغاز كردهاند اما همچنان دهلي نتوانسته است چهرهاي مدرن از خود به جا بگذارد.
در كنار تمامي اين مشكلات رشد ۵/۳ درصدي اين شهر به لحاظ جمعيّتي طيّ 15 سال آينده مديران اين شهر را با بحراني جدي روبهرو كرده است. به تعبير مديران شهري هند، اگرچه اين دهلي در طول سالهاي گذشته هر بار با يورش جمعيتي يكساني روبهرو بود اما در سالهاي اخير اين رشد تقريبا كاهش يافته است. براساس پيشبيني مؤسسه بلك اسميت جمعيت اين شهر تا 15سال آينده به 25 ميليون و 800 هزار نفر خواهد رسيد. در واقع با اين جهش شهرهاي بمبئي و دهلي تا سال 2015 پس از توكيو دومين و سومين شهر پرجمعيت جهان خواهند شد و توكيو نيز كه در حال حاضر جمعيتي بالغ بر 35ميليون و 500 هزار نفر را در خود جاي داده است با رشد0.34درصدي به جمعيت 37ميليون و 300 هزار نفر ميرسد.
تهران در فهرست منتشر شده انستيتو بلك اسميت شهري در معرض بحران جمعيّتي نيست؛ شهري كه در طول 15 سال آينده رشدي قابلقبول خواهد داشت. در حال حاضر تهران جمعيتي در حدود7.5ميليون نفر را در خود جاي داده است. البتّه لازم به تأكيد است كه اين رقم جمعيت ساكن و شب تهران است كه در سال 2006 برآورد شده بود. انستيتو بلك اسميت پيشبيني كرده است كه تهران به مانند بسياري از شهرها و با توجه به رشد سالانه در سالهاي گذشته به رشدي اندك ادامه خواهد داد. در واقع در حال حاضر پايتخت كشور در مقام بيست و نهمين شهر پرجمعيت جهان ايستاده است. براساس پيشبيني اين انستيتو تا سال 2025 جمعيت اين شهر رشدي 1.28 درصد داشته و به جمعيت8.85 ميليون نفر خواهد رسيد.
مسلماً اين پيشبيني رشد جمعيتي با توجه به سياستگذاريهاي كلانشهري چندان قابل توجّه نخواهد بود، چرا كه اگرچه جمعيت تهران براساس چشمانداز طرح جامع تا سال1400 همين رقم بوده، اما با توجه به ابلاغيه رياستجمهوري مبني بر افزايش جمعيت شهري تهران تا سقف 9 ميليون و 500 هزار نفر اين پيشبيني درست نخواهد بود. بيترديد مديران شهري براي توسعه شهري با توجه به افزايش جمعيت كه در طرح جامع پيشبيني شده است ميتوانند امكانات شهري متناسبي را تا سال تحقق طرح بهوجود آورند. اما نگرانيهاي عمده در مورد رشد جمعيّتي تهران افزايش 20 درصدي خارج از كارشناسي است. مي شود تهران را شهري دانست كه در هراس رشد روزافزون جمعيت شهري جهان، دچار بحران نشده است. اما نبود امكانات شهري همچنان از اين شهر، سرزميني ساخته است كه شهروندانش با آن غريبهاند.
حركت به سمت شهرهاي تجديدپذير
منطقه تجاري - توريستي دوبي بهزودي شاهد ساخت نخستين شهر تماما ساخته شده از مواد كربن صفر يا تجديدپذير خواهد بود. اين طرح چندين ميليارد دلاري رسما آغاز به فعاليت كرده و قرار است در محدودهاي به وسعت 6 كيلومتر مربع احداث شود. اين شهر منحصر به فرد كه از سوي شركت انرژيهاي آينده دوبي ساخته ميشود، قرار است كه در اواخر سال۲۰۰۹ ميلادي به بهره برداري برسد. به گفتهي سلطان الجابر، مدير اجرايي اين شركت، ساخت اين شهر استثنايي در پاسخ به نيازهاي جهاني براي دستيابي به فناوريهاي انرژي پايدار و تجديدپذير ساخته ميشود. به گفته او، اين شهر يك جامعه سبز يكپارچه در قلب دوبي خواهد بود كه با استفاده از اصول طراحي سنتي يك شهر محصور بنا خواهد شد. در ساخت اين شهر بينظير از فناوريهاي فعلي براي ساخت بناهاي كربن صفر استفاده خواهد شد.
بحران توليد فاضلابها
توسعه بيرويه يك شهر بزرگ بيشترين صدمه را به بخش محيطزيست آن وارد ميكند براي مثال در تهران به جز مناطق محدودي از شهر، فاقد سيستم دفع اصولي فاضلاب است. دفع فعلي فاضلاب بيشتر از طريق تخليه به چاههاي جذبي صورت ميگيرد. دفع مدام فاضلاب از طريق اينگونه چاهها باعث بالاآمدن سطح آبهاي زميني و درنتيجه آلودگي آنها شده است كه اين مورد، در قسمتهاي جنوبي شهر محسوستر است، بهطوري كه اين امر باعث شده تا از طريق حفر چاههاي متعدد، اين آبها پمپاژ شود. در بعضي از قسمتهاي شمالي شهر بهعلت نفوذناپذير بودن زمين و در مناطقي از جنوب شهر بهعلت بافت زير خاك و بالا بودن سطح آبهاي زيرزميني، اين نوع سيستم دفع جوابگو نيست و بازده مناسبي ندارد. همچنين فاضلاب ورودي به چاهها باعث شده است كه قناتها بهصورت مستقيم يا غيرمستقيم آلوده شوند. علاوه بر آلودگي آنها، ريزشها خرابيهايي را در ديواره آنها به وجود آورده است و ورود فاضلاب به قناتها، خطر ريزش ناگهاني در داخل قناتها و نقاط اطراف آنها را دوچندان كرده است.
صداهاي سرگردان در شهر
آلودگي صوتي يكي ديگر از عوامل آلودگيهاي زيستمحيطي در شهر در نتيجه بيتوجهي به توسعه جمعيتي در كنار توسعه فضاهاي رفتوآمدي يك شهر به حساب ميآيد. بررسيها در 5منطقه شهر تهران كه بهطور نمونه انجام شده است نشان ميدهد كه اكثر ساختمانهاي مسكوني مجاور بزرگراهها و خيابانها در شهر تهران داراي ترازي بيش از حد استاندارد بودهاند، بهخصوص مراكز درماني، مدارس و مراكز آموزشي در حدود 10015دسيبل از حد استاندارد بالاتر بوده و جزو نقاط بحراني محسوب ميشوند. از طرفي صنايع و مشاغل مولد آلودگي صوتي نيز در شهر تهران فراوان وجود دارند و در مواردي به هنگام فعاليت يا اقدامات جنبي ازجمله حملونقل كالا، تخليه و بارگيري تراز صوتي محيط را به حدي بسيار بالاتر از آستانه بحراني افزايش ميدهند. منابعي كه بهعنوان توليدكنندهي آلودگي صوتي در شهرهاي بزرگي مانند تهران به حساب ميآيند، شامل وسايل نقليه موتوري، وجود فرودگاهها (سر و صداي ناشي از نشست و برخاست هواپيما)، بوق اتومبيلها، سر و صداي ناشي از فعاليتهاي ساختماني، وسايل پخش صوت، بلندگوها، سر و صداي جمعيت در كوچهها و خيابانها، واحدهاي توليدي و صنعتي و متههاي كمپرسي است. بررسيها نشان ميدهد كه ميانگين تعداد به صدا در آوردن بوق خودروها در تهران طي 24ساعت حدود 8880 مورد بوده است و گوشهاي ساكنان تهراني در هر دقيقه بهطور متوسط از صداي ناهنجار 6بوق آسيب ميبيند.
طلاي كثيف؛ بحراني تازه
روند افزايش جمعيّت، توسعهي بيرويه شهرها، افزايش فعّاليتهاي تجاري و تمركز واحدهاي صنعتي و اداري موجب شده تا برآيند زبالههاي توليدشده افزايش يافته و جمعآوري و حمل و دفع آن نيازمند به كارگيري تدابير خاص باشد. دفع نادرست زباله، محيط زندگي، خاك، آب و هوا را در معرض خطر آلودگي شديد قرار ميدهد و باعث جلب و تكثير حشرات و جانوران موذي و انتشار انواع ميكروبها ميشود. بنابراين به كارگيري فناوريهاي پيشرفته در كنار اقدامات عمده در زمينهي بهينهسازي و ساماندهي سيستم مديريّت جمع آوري، حمل و دفع بهداشتي زباله ضروري است. از اينرو با به اجرا در آوردن سيستم ذخيرهسازي مناسب جهت نگهداري موقت انواع زبالههاي شهري، اجراي سيستم مكانيزاسيون جمعآوري زباله، طراحي و احداث ايستگاههاي استاندارد انتقال زباله و اجرا و توسعه سيستمهاي تفكيك در مبدا در سطح مناطق ميتواند در اين زمينه تأثيرات خوبي داشته باشد.
اين مقاله از سايت http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=87549 اقتباس شده است.