روش‌هاي پيش‌بيني جمعيّت (2)

روش‌هاي پيش‌بيني جمعيّت (2)

حاتم حسيني

 مقدّمه

در بخش اوّل اين نوشتار، ضمن اشاره‌‌اي كلّي به روش‌هاي پيش‌بيني جمعيّت و نيز ضرورت انجام پيش‌بيني‌هاي جمعيّت و نقش آن‌ها در نظام برنامه‌ريزي توسعه‌ي اقتصادي و اجتماعي، روش رياضي پيش‌بيني جمعيّت را همراه با ارايه‌ي مثالي بر مبناي نتايج سرشماري‌هاي 1375 و 1385 ايران معرّفي كردم. چگونگي محاسبه‌ي نرخ رشد سالانه‌ي جمعيّت و زمان لازم براي دو برابرشدن جمعيّت موضوعات ديگري بود كه به آن‌ها اشاره شد. در پايان، محدوديّت‌هاي روش رياضي پيش‌بيني جميعّت را بيان كرديم.

در بخش دوّم اين نوشتار، روش تركيبي پيش‌بيني جمعيّت، فرايند پيش‌بيني جمعيّت با روش تركيبي و داده‌هاي موردنياز براي كاربرد اين روش را همراه با ارايه‌ي يك مثال توضيح خواهم داد و در پايان جديدترين نرم‌افزارهاي جمعيّتي براي انجام پيش‌بيني‌هاي جمعيّت با روش تركيبي را معرّفي خواهم كرد.

ادامه نوشته

روش‌هاي پيش‌بيني جمعيّت (1)

روش‌هاي پيش‌بيني جمعيّت (1)

حاتم حسيني

 مقدّمه‌

اطّلاع و آگاهي از شمار،‌ تركيب سنّي و جنسي، توزيع جغرافيايي، وضع اشتغال و بيكاري، سواد و آموزش، و ساير اطّلاعات مرتبط با جمعيّت همراه با ساير متغيّرهاي اقتصادي ـ اجتماعي از قبيل توليدات، تجارت، توزيع درآمدها و ... پايه و اساس هرگونه برنامه‌ريزي براي توسعه‌ي ملّي است، چرا كه پيش‌بيني نيازمندي‌هاي اوّليّه‌ي هر جامعه از قبيل غذا، پوشاك، مسكن، بهداشت، تعليم و تربيت، اشتغال، و ... مبتني بر آمارهاي جمعيّتي است و از اين جاست كه موضوع پيش‌بيني‌‌هاي جمعيّت و آگاهي از شمار و تركيب سنّي و جنسي آن در آينده اهميّت مي‌يابد. طرّاحان و دست‌اندركاران برنامه‌هاي توسعه‌ي اقتصادي و اجتماعي ناگزير از توجّه به روابط متقابل موجود ميان متغيّرهاي مؤثّر در رشد و توسعه‌ي اقتصادي و اجتماعي هستند. به‌جرأت مي‌توان گفت مهم‌ترين متغيّري كه در برنامه‌ريزي به عنوان مبناي محاسبات درنظر گرفته مي‌شود جمعيّت، دگرگوني آن در گذشته و حال و پيش‌بيني تحوّلات آن در آينده مي‌باشد.

ادامه نوشته

جمعيّت، محيط زيست و منابع طبيعي (2)

جمعيّت، محيط زيست و منابع طبيعي (2)

حاتم حسيني

مقدّمه

در بخش اوّل اين مقاله، ضمن اشاره به سابقه‌ي طرح انديشه‌هاي مرتبط با جمعيّت، محيط‌زيست و منابع طبيعي، به بررسي سير تكاملي اين موضوع در نيمه‌ي دوّم قرن بيستم پرداختم و به دنبال آن رهيافت‌هاي نظري مطرح در خصوص رابطه‌ي جمعيّت، محيط زيست و منابع را تحت عنوان رويكردهاي تبييني معرّفي نمودم. در قسمت دوّم اين مقاله، به معرّفي مدلي مي‌پردازم كه جوليا داونزو (۲۰۰۱) بر اساس چارچوب مفهومي مك‌كلار و همكارانش براي بررسي رابطه‌ي متقابل ميان جمعيّت، محيط‌زيست و منابع ارايه كرده‌ است.

ادامه نوشته

جمعيت، محيط زيست و منابع طبيعي (1)

جمعيت، محيط زيست و منابع طبيعي (۱)

حاتم حسيني

 مقدمه

افزايش شمار جمعيت جهان، در يك مدت زمان كوتاه، بيانگر آن است كه ميزان‌هاي مرگ‌ومير كودكان به سطح پاييني تنزل يافته است، اميد زندگي افزايش يافته و در مقايسه با هر زمان ديگري از تاريخ بشر، مردم به‌طور متوسط سالم‌تر و از شرايط تغذيه‌اي بهتري برخوردارند. اما نبايد فراموش كرد كه به موازات اين رشد سريع و اخبار خوب و خوشايند ملازم با آن، سرعت تغييرات در محيط زيست جهاني شدت گرفته است. افزايش ميزان آلودگي، استمرار در كاهش منابع و افزايش سطح آب درياها از جمله‌ي اين تغييرات است. اين تغييرات موجب شد كه از نيمه‌ي دوم قرن بيستم به بعد، بار ديگر جامعه‌ي جهاني شاهد نگراني‌هاي مالتوسي باشد و محدوديت منابع طبيعي و امكانات زيستي كره‌ي زمين در كانون توجه انديشمندان حوزه‌هاي مختلف علوم و محافل علمي گوناگون قرار بگيرد.

 بحران محيط زيست يكي از مسايل حاد دنياي مدرن است كه در سطح ملّي و بين‌المللي اذهان دولتمردان و صاحبنظران را به خود معطوف داشته است. تغييرات در محيط زيست و منابع طبيعي همواره با رشد سريع و بي‌رويه‌ي جمعيت، به‌ويژه در سال‌هاي بعد از جنگ دوم جهاني، همراه بوده است. اكنون سئوال اين است كه آيا تغييرات هم‌زمان رشد جمعيت و تخريب محيط زيست و منابع طبيعي به اين معناست كه جمعيت بيش‌تر ترجمان تخريب و نقصان بيش‌تر در محيط زيست است؟

در بخش اوّل اين مقاله، ابتدا به بررسي آراء و انديشه‌هاي پيشينيان در زمينه‌ي جمعيّت، محيط‌زيست و منابع مي‌پردازم، و در ادامه سير تكاملي موضوع جمعيت، محيط زيست و منابع را در قرن بيستم به بررسي مي‌گذارم. در پايان، رهيافت‌هاي نظري ارايه‌شده براي تبيين رابطه‌ي ميان جمعيّت، محيط‌زيست و منابع را مورد بحث و بررسي قرار خواهم داد. فهرست منابع مربوط به هر دو بخش در پايان بخش دوّم آمده است.

ادامه نوشته

مدل‌هاي ساختار جمعيّت

مدل‌هاي ساختار جمعيّت

 ساختار سنّي و جنسي جمعيّت

منظور از ساختار سنّي و جنسي جمعيّت توزيع جمعيّت بر حسب سن و جنس است. ساختارهاي سنّي و جنسي، سهم نسبي هر سن يا جنس را از كلّ جمعيّت به‌دست مي‌دهد.

اين مطالب از منبع زير اقتباس شده است:

هايند، آندرو .(۱۳۸۵). روش‌هاي جمعيّت‌شناختي ـ ترجمه‌ي حاتم حسيني و غلام‌رضا كهن‌سالي ـ تهران: انتشارات مركز مطالعات و پژوهش‌هاي جمعيّتي آسيا و اقيانوسيه (فصل ۱۳: صص ۲۸۰-۲۷۳).


ادامه نوشته

جمعيّت و برنامه‌ريزي نيروي انساني

جمعيّت و برنامه‌ريزي نيروي انساني

تعداد واحد: ۲

نوع واحد: نظري                                                  پيش‌نياز: ندارد

مقدّمه

اگرچه مسأله جمعيّت از ديرباز مورد توجّه محقّقان بوده، امّا رشد نامتناسب جمعيّت و پيامدهاي اجتماعي ـ اقتصادي آن در دهه‌هاي اخير، نظر بسياري از پژوهشگران را به مسأله‌ي جمعيت و تغييرات كمّي و كيفي آن معطوف ساخته است. تعامل جمعيّت و توسعه و اهميّت فزاينده‌ي اين تعامل، جمعيّت‌شناسي را به صورت يكي از رشته‌هاي دانشگاهي درآورده است كه ارتباط تنگاتنگي با برنامه‌هاي توسعه‌ي پايدار دارد. يكي از عواملي كه به‌طور فزاينده‌اي منجر به تقويت ابعاد كاربردي جمعيّت‌شناسي شد، اهميّت وقوف به ساختار و ويژگي‌هاي جمعيّت در برنامه‌ريزي‌هاي توسعه بوده است. هرچند در ابتداي برنامه‌ريزي‌هاي توسعه جمعيّت به عنوان عاملي بيروني و زمينه‌اي تلقّي مي‌شد، امّا بعدها، به‌ويژه از سال‌هاي نيمه‌ي دوّم قرن بيستم، سياست‌ها و خط‌ّ‌مشي‌هاي جمعيّتي به‌طور فزاينده‌اي در كانون برنامه‌هاي توسعه قرار گرفت. با وجود ديدگاه‌هاي متفاوتي كه در مورد نقش جمعيّت در برنامه‌ريزي‌هاي توسعه وجود دارد، مطالعات جمعيّتي و استفاده كاربردي از آن در اكثر برنامه‌ريزي‌ها اهميّت ويژه‌اي يافته است. تحليل‌گران جمعيّت امروزه با ارائه شاخص‌ها و ارزيابي داده‌هاي جمعيّتي، سهم عمده‌اي در امر توسعه به عهده دارند. جمعيّت‌شناسي از طريق ارزيابي و تجزيه و تحليل پديده‌هاي مختلف جمعيّتي زمينه را براي برنامه‌ريزي‌هاي مختلف توسعه‌ي اجتماعي و اقتصادي فراهم مي‌آورد. در گذشته، ارتباط ميان جمعيّت و برنامه‌ريزي توسعه به علّت كمبود اطّلاعات دقيق در زمينه متغيّرهاي جمعيّتي كم‌تر بود. از كنفرانس جهاني جمعيّت (بخارست ۱۹۷۴) به بعد، سازمان ملل، سازمان‌هاي جمعيّتي و كشورها، اطّلاعات جمعيّتي قابل‌اعتماد بيش‌تري جهت برنامه‌ريزي توسعه، مدل‌سازي و سياستگذاري به وجود آورده‌اند. كارشناسان مسائل جمعيّتي، متخّصصان آمار، سياستمداران، آينده‌نگران محيط‌زيست و فلاسفه‌ي اجتماعي هنوز قادر به پيش‌بيني آينده‌ي بشر از ديدگاه مديريّت سياسي، اقتصادي، اجتماعي و رفاهي نيستند، زيرا جمعيّت داراي نيازهاي بسياري از لحاظ مسكن، تغذيه، امنيّت، بهداشت، دارو و درمان، آموزش و پرورش و ... است و اين‌كه اين نيازمندي‌ها در سده‌هاي آينده چگونه بايد برطرف شوند بدون آگاهي‌هاي دقيق جمعيّتي و بررسي داده‌هاي صحيح جمعيّت‌شناختي امكان ندارد.

ادامه نوشته