نقد نظريه‌ي مالتوس

نقد نظريه‌ي مالتوس

حاتم حسيني

نظريه‌ي مالتوس به‌طور كامل مورد پذيرش واقع نشد و او نيز، چون متفكران و صاحب‌نظران ديگر، در بيان ديدگاه‌هاي خود با موافقت‌ها و مخالفت‌هايي مواجه شد. ديدگاه مالتوس كه به روشني در رساله‌ي اصل جمعيت انعكاس يافته است، تمام انديشمندان و صاحب‌نظران معاصر او را متأثر ساخت و در ميان آن‌هايي كه سال‌ها پس از او آمدند، تأثير عميقي برجاي گذاشت. در انگلستان ريكاردو تحت تأثير افكار مالتوس قرار داشته است و بين او و مالتوس مكاتباتي نيز صورت مي‌گرفته است. نظريه‌ي ريكاردو درباره‌ي قانون بازده نزولي مبتني بر اصل افزايش جمعيت است. او نيز، چون مالتوس، معتقد بود كه افزايش جمعيت سبب سيه‌روزي كارگران خواهد شد. داروين هم در تكوين نظريه‌ي خود در مورد تنازع بقاء به‌طور مستقيم از نظريه‌ي مالتوس الهام گرفته است. در همين زمينه داروين مي‌گويد "... ما اين دين را به كتاب مالتوس داريم كه منشاء يكي از مهم‌ترين عقايد علمي قرن نوزده يعني تنازع بقاء شده است, اصلي كه پيكار براي زندگي را وسيله‌ي انتخاب انسب و عامل ترقي و تعالي قرار داده است" (كتابي 1377). گذشته از داروين, آلفرد راسل والاس نيز، كه در تكميل نظريه‌ي تكامل نقش مؤثري داشته است, صادقانه به تأثير عميق كتاب تحقيق در اصول جمعيت اعتراف كرده است.

ادامه نوشته

مالتوس و قانون فقرا

حاتم حسيني

يكي از موضوعات مورد‌بحث مالتوس نظام قانون فقرا است. قانون فقرا كه يادگار دوران اليزابت بود، به همه‌ي بيكاران حق مي‌داد كه به‌طور مرتب مبلغي به‌عنوان كمك دريافت دارند. رقم پرداختي اين كمك‌ها در سال 1770 ميلادي يك ميليون پوند بود كه در سال 1800 به چهار ميليون پوند افزايش يافت" (سووي 1357). به باور مالتوس وجود طبقات كارگر براي تمام جوامع لازم و ضروري است، زيرا كارگران با كار و تلاش خود امكانات معيشت و وسايل امرار معاش را از طبيعت به دست مي‌‌آورند. او حق مالكيت خصوصي و نفع شخصي را انگيزه‌اي براي انديشه و كنش انسان مي‌دانست و مي‌گفت انگيزه‌ي ضروري ميل به پرهيز از فقر يا به‌دست‌آوردن ثروت است كه تلاش و كوشش بيشتر و سخت‌كوشي انسان را موجب مي‌شود. علاوه بر اين، ميل به ثروتمند‌تر‌شدن يا ترس از فقر انسان را مجبور مي‌كند تا به تنظيم شمار فرزندان و بُعد خانوار بپردازد. فقرا بيانگر نسبتي از جمعيت هستند كه نمي‌توانند از طريق تكنولوژي و نظام توزيع موجود حمايت شوند. بهبود اين سيستم، مواد غذايي و منابع را براي شمار بيشتري از مردم فراهم مي‌كند كه نتيجه‌ي بلافصل آن افزايش جمعيت است. افزايش شمار جمعيت سرانجام به محدوديت‌هاي قابل‌تحمل خواهد رسيد و اينجاست كه دوباره كنترل‌هاي جمعيتي بايستي ميان شمار زيادي از مردم اعمال شود. از اين‌رو، فقر و پيامدهاي آن (بدبختي و گناه) نتيجه‌ي عدم تعادل ميان توانايي انسان براي توليد مواد غذايي و تجديد نسل است (الول 2001). بر اين اساس مالتوس سخت به مخالفت با قانون فقرا پرداخت.

ادامه نوشته

رديابي انديشه‌ي مالتوس در ميان متقدمين

حاتم حسيني

نظريه‌ي مالتوس، هم در بين متفكران مسلمان و هم در بين متفكران و صاحب‌نظران غربي، داراي زمينه‌ها و سوابق شايان توجهي است. پيش از مالتوس انديشمندان ديگري به اهميت جمعيت در پيشرفت زندگي اقتصادي و اجتماعي و نيز خطرات ناشي از ازدياد بي‌رويه‌ي جمعيت پرداخته بودند. به‌نظر مي‌رسد كه كار مالتوس عمدتاً ازسرگيري بحث‌هاي پيشينيان، پرداخت مسأله‌گونه به آن و اتمام آن به شيوه‌اي جديد بوده است. در اين بخش از كتاب تلاش خواهد شد تا آراء و انديشه‌هاي متفكراني را به بحث بگذاريم كه پيشتر از مالتوس موضوع جمعيت، منابع و امكانات معيشت در كانون توجه و تمركز آن‌ها قرار گرفته بود.

ادامه نوشته

زمينه‌هاي فكري و اقتصادي ـ اجتماعي نظريه‌ي مالتوس

حاتم حسيني

امروزه، همه به اين واقعيت معترف‌اند كه نظريه‌پردازي، به‌ويژه در حوزه‌ي علوم انساني و اجتماعي، مخلوق و محصول شرايط و اوضاع و احوال اقتصادي ـ اجتماعي وفرهنگي حاكم بر جامعه است. نظريه‌ي مالتوس نيز از اين قاعده مستثني نيست. ممكن است بعضي از استدلال‌هاي مالتوس در نظر عجيب و غريب بنمايد، ولي درك آن‌ها مستلزم درك درست شرايطي است كه مالتوس در آن مي‌زيست. نبايد فراموش كرد كه مالتوس در جامعه‌اي پويا از نظر تكنولوژيك و نابرابر به لحاظ طبقاتي (جامعه‌ي انگلستان پس از انقلاب صنعتي) زندگي مي‌كرد. علاوه بر اين، پيش از مالتوس و حتي در زمان او تفكراتي رايج بود كه در شكل‌گيري انديشه‌ي او نقشي مؤثر و كارساز داشتند.

رواج تفكرات مكتب سوداگري و فيزيوكراسي در زمينه‌ي جمعيت و شرايط نسبتاً مساعد زندگي در جامعه‌ي انگلستان پس از انقلاب صنعتي، محيط فكري مناسب براي طرح و گسترش انديشه‌ي مالتوس را فراهم نمود. در اين نوشته ابتدا تلاش مي‌كنم تا به بررسي انديشه‌هاي سوداگري و فيزيوكراسي، به‌عنوان زمينه‌هاي فكري گسترش مالتوزيانيسم، و سپس وضعيت اقتصادي ـ اجتماعي انگلستان عصر مالتوس و نقش آن در تراوشات فكري مالتوس بپردازم.

---

 

ادامه نوشته

برابری جنسيتي در نظريه‌های تغيير باروری

برابری جنسيتي در نظريه‌های تغيير باروری

پيتر مك‌دونالد

مترجم: حاتم حسيني 

مقدمه

محور اصلي کنفرانس بين‌المللی جمعيت و توسعه که در سال 1994 در قاهره برگزار شد، مساله‌ي جنسيت بود (سازمان ملل 1995). موضوع اصلی کنفرانس اين بود که در کشورهای كم‌تر توسعه‌يافته سطوح بالای برابري جنسيتي يک مؤلفه‌ي ضروری برای دست‌يافتن به باروری پايين‌تر است. در تعارض آشكار با كنفرانس بين‌المللي جمعيت و توسعه، من فرض كرده بودم كه باروری بسيار پايين در کشورهای پيشرفته‌ي امروزي نتيجه‌ی تضاد يا تباين آشكار بين سطح بالای برابري جنسيتي در نهادهاي اجتماعي فرد‌ ـ‌ محور و تداوم برابري جنسيتي در نهادهاي اجتماعي خانواده ـ‌ محور است (مك‌دونالد 1997). استنباط ما اين است که در اجتماعات خانواده ـ محور براي اجتناباز باروري پايين سطوح بالاتری از برابري جنسيتي مورد نياز است. بنابراين، از يک طرف ادعا مي‌شود كه سطح بالاتري از برابري جنسيتي در نهادهاي اجتماعي منجر به باروری پايين‌تر می‌شود، در حالي كه از طرف ديگر، ادعا مي‌شود که جهت‌گيري دوباره‌ي نهادهاي اجتماعی به سوي سطح بالاتری از برابري جنسيتي باعث جلوگيری از باروری پائين است. در نوشته‌های زير اين تناقض آشکار را در بررسی يک تئوری کلی از برابري جنسيتي گذار باروری مورد خطاب قرار داده‌ام.

---

ادامه نوشته

سالخوردگي جمعيت ايران در 25 سال اينده

سالخوردگي جمعيت ايران در 25 سال آينده

حبيب‌الله زنجاني

به‌اعتقاد دكتر حبيب‌الله زنجاني، چنانچه سطح باروري با سرعتي كه ادعا شده است كاهش يابد، ساختار جمعيتي شديدا سالخورده‌اي را در 25 سال آينده شاهد خواهيم بود. زنجاني پيش‌بيني مي‌كند كه جمعيت ايران در سال ۱۴۰۰ به 91ميليون نفر برسد كه از نظر تامين نيروي كار و مسائل جنبي رقم مناسبي است، اما همچنان كشور را با ساختار پير و سالخورده‌اي در 25 سال آينده مواجه مي‌كند. مساله افزايش و كاهش رشد جمعيت و تبعات آن از جمله مهم‌ترين مباحث اقتصادي، اجتماعي هر جامعه انساني است. در ايران افزايش رشد جمعيت در سال‌هاي دهه‌ي شصت به گونه‌اي بوده است كه هنوز آثار و زيان ناشي از آن دامنگير جامعه‌ي ما است. اين پديده اگر چه تنها عامل توسعه يا عدم توسعه‌ي يك جامعه نمي‌تواند باشد، اما متغير مستقل قابل‌ملاحظه‌اي در اندازه‌گيري رشد و عدم رشد يك جامعه محسوب مي‌شود.

ادامه نوشته

ترويج تك‌فرزندي با فرهنگ ايراني هم‌خواني ندارد

ترويج تك‌فرزندي با فرهنگ ايراني هم‌خواني ندارد

محمد ميرزايي

تحولات جمعيتي، جمعيت‌شناسي و تاثير آن بر سياست‌گذاري و برنامه‌ريزي‌هاي توسعه‌اي موضوع گفت‌وگوي هفته‌نامه‌ي آتيه با دكتر محمد ميرزايي استاد جمعيت‌شناسي دانشگاه تهران است. دكتر ميرزايي ضمن ارزيابي از دلايل كاهش رشد جمعيت در دهه‌ي قبل از پيروزي انقلاب و افزايش رشد جمعيت در دهه‌ي 1360، عادت افراط و تفريط ايرانيان را مورد توجه قرار داد و با انتقاد از ترويج سياست تك فرزندي در شرايط فعلي گفت: "اجراي برنامه‌ي تك فرزندي پيامدهاي ناگوار فرهنگي - اجتماعي به همراه خواهد داشت كه در نهايت به زوال جامعه مي‌انجامد".

ادامه نوشته

درباره‌ي انجمن جمعيت‌شناسي ايران

انجمن جمعيت شناسي ايران

عضو وابسته‌ي شوراي انجمن‌هاي علمي ايران، متقاضي عضويت پيوسته

اطلاعات شناسنامه‌اي انجمن

زمينه‌ي اصلي فعاليت: علوم انساني

مقطع تحصيلي:

تاريخ دريافت پروانه‌ي تاسيس انجمن 5/10/1380

شماره ثبت: تاريخ ثبت

تاريخ آخرين اساسنامه‌ي مصوب انجمن 29/7/1372

نشاني انجمن:

  تهران ـ بزرگراه جلال آل‌احمد ـ جنب پل كوي نصر(گيشا) ـ دانشكده‌ي علوم اجتماعي دانشگاه تهران ـ

طبقه‌ي اول ـ دبيرخانه‌ي انجمن جمعيت‌شناسي ايران

تلفن : [phone] و 88024936، 61117874  (021)

دور‌نگار 88334964 و 88024936 (021)

نشاني الكترونيكي: [e-mail]

وب‌گاه: www.population association.ir

ادامه نوشته

سونالد دساي (Sonalde Desai)

http://www.bsos.umd.edu/socy/People/Faculty/sdesai.htm

جمعيت و توسعه با تاكيد بر ايران (ده مقاله)

جمعيت و توسعه با تاكيد بر ايران (ده مقاله)

محمد ميرزايي

اين كتاب مجموعه‌اي (ده مقاله) از مقاله‌هاي منتشرشده‌ي نويسنده طي سال‌هاي ۱۳۶۷ تا ۱۳۸۲ مي‌باشد كه با جرح و تعديل‌هايي در اين كتاب آورده شده است. از اين ده مقاله، چهار مقاله در نشريه‌ي "نامه‌ي علوم اجتماعي"، دو مقاله در نشريه‌ي "فصلنامه‌ي جمعيت"، يك مقاله در نشريه‌ي "محيط زيست"، يك مقاله در نشريه‌ي "مجله‌ي جامعه‌شناسي ايران"، يك مقاله در نشريه‌ي "نامه‌ي پژوهش" و در نهايت يك مقاله در نشريه‌ي "رشد علوم اجتماعي" چاپ شده است. از نظر موضوعي شش مقاله از ده مقاله‌ي كتاب، نگرش كلي و كلان به رابطه‌ي جمعيت و ابعاد مرتبط با توسعه‌ي اقتصادي ـ اجتماعي و فرهنگي دارد، دو مقاله به موضوع مرگ‌ومير و رابطه‌ي آن با توسعه و برنامه‌ريزي پرداخته، يك مقاله بر تحولات باروري و سياست‌هاي جمعيتي در ايران متمركز بوده و در نهايت يك مقاله به طرحي از مسايل اجتماعي ايران با تاكيد بر مسئله‌ي طلاق در ايران پرداخته است.

اين كتاب در ۱۶۷ صفحه و توسط انتشارات مركز مطالعات و پژوهش‌هاي جمعيتي آسيا و اقيانوسيه در سال ۱۳۸۴ منتشر شده است. مطالعه‌ي اين كتاب به دانشجويان درس جمعيت‌شناسي اقتصادي ـ اجتماعي، جمعيت‌شناسي ايران و داوطلبان كنكور كارشناسي ارشد جمعيت‌شناسي توصيه مي‌شود.

نظريه‌ي جمعيتي توماس رابرت مالتوس

مباني نظريه‌ي مالتوس

مالتوس نظريه‌ي خود را با طرح اين پرسش آغاز كرد كه اصولاً چه عواملي موجب پيشرفت و ترقي جامعه‌ي انساني است؟ چگونه و به چه ترتيب مي‌توان اين علل را پيش‌بيني كرد؟ از نظر مالتوس پاسخ به اين پرسش‌ها مستلزم پاسخ به دو پرسش ديگر بود؛ 1) چه عللي تا كنون مانع پيشرفت نوع بشر به سوي رفاه و خوشبختي شده است؟ 2) چقدر احتمال دارد كه تمام، يا بخشي از اين علل، در آينده از ميان برود؟ (Mccleary 1953).

در پاسخ به پرسش اول، مالتوس يكي از علل بدبختي و عدم پيشرفت نوع بشر را تمايل و توانايي بيش از حد وي به توليدمثل مي‌دانست و مي‌گفت در موجودات زنده از جمله انسان يك تمايل دايمي به افزايش نوع خود، بدون توجه به مقدار غذايي كه در دسترس آن‌هاست، وجود دارد. اما از آنجا‌كه غذا براي زندگي انسان لازم است، جمعيت هيچ وقت نمي‌تواند جلوتر از عرضه‌ي عادي خوراك گام بردارد و افزايش يابد. از اين‌رو، بايد يك كنترل‌كننده‌ي قوي براي جلوگيري از افزايش جمعيت به كار افتد.

ادامه نوشته

توماس رابرت مالتوس

توماس رابرت مالتوس

زندگي و آثار

توماس رابرت مالتوس دومين پسر دانيل مالتوس در 13 فوريه‌ي 1766 در روكري نزديك دوركينگ ديده به جهان گشود. او يك برادر بزرگ‌تر و شش خواهر داشت. پدر او دانيل مالتوس، نجيب‌زاده‌اي روستايي و روشنفكري بود كه با فلاسفه‌ي زمان خود، ديويد هيوم و ژان ژاك روسو، ارتباط داشت. ارتباط او با هيوم و روسو زماني بود كه تنها بيست و يك روز از عمر رابرت گذشته بود. دانيل هواخواه و مريد نويسنده‌ي كتاب اميل، ديدگاه خاصي در زمينه‌ي تربيت و پرورش فرزندان داشت و تعليماتي عالي براي فرزندان خود فراهم آورد. رابرت و برادرش هيچكدام به مدارس عمومي راه نيافتند. آن‌ها ابتدا در محضر پدر و سپس زير نظر معلم خصوصي آموزش ديدند. رابرت در شرايطي كه تنها 13 سال سن داشت نزد دوست پدرش ريچارد گرو8 كشيش بخش كلاورتون9 فرستاده شد. در سن 16 سـالگي در محضـر گيلبـرت وكفيلـد10، كه او نيـز چون دانيل مريد ژان ژاك روسـو بود، تعليم يافت. در زمستان 784، رابرت در سن 18 سالگي به كالج عيسوي كمبريج وارد شد و در سال 1788 با رتبه‌ي ممتازي در رشته‌ي رياضيات از كمبريج فارغ‌التحصيل و به روستا برگشت.

---

ادامه نوشته

People: نرم‌افزار پيش‌بيني جمعيت

People: نرم‌افزار پيش‌بيني جمعيت

معرفي نرم‌افزار

 پيش‌بيني جمعيت يكي از نيازهاي اصلي برنامه‌هاي توسعه‌ي ملي و كالبدي است. در شرايط كنوني كم‌تر طرح توسعه‌اي مي‌توان يافت كه در آن نياز به پيش‌بيني جمعيت نباشد. اين موضوع در عين حالي كه يكي از فني‌ترين مباحث جمعيت‌شناسي است، مستلزم انجام محاسبه‌هايي طولاني، دقيق و زمان‌بر است كه انجام آنها با دست هم از دقت محاسبه‌ها مي كاهد و هم بسيار وقت‌گير و زمان‌بر است. براي پاسخ به اين نياز روز جمعيت‌شناسان و دستگاه‌هاي برنامه‌ريزي و اجرايي، كارشناسان جمعيت همراه با متخصصين علم رايانه به فكر تهيه‌ي نرم‌افزارهايي در اين زمينه برآمده‌اند.

ادامه نوشته

جمعيت‌شناسي ايران

جمعيت‌شناسي ايران

 تعداد واحد: 2

                       نوع واحد: نظري                  پيش‌نياز: روش‌هاي مقدماتي تحليل جمعيت

 

 هدف كلي

هدف از اين درس آشنا نمودن دانشجويان با جمعيت ايران و روند تغييرات و تحولات آن از گذشته‌هاي دور تا به امروز و چشم‌انداز آينده‌ي آن و نيز شناخت ويژگي‌هاي مرتبط با توزيع، تركيب و حركات جمعيت ايران و تعيين‌كننده‌هاي آن مي‌باشد.

ادامه نوشته

نگاهي كلان به مهاجرت و توزيع جمعيت در ايران از سال 1355 تا سال 1375

نگاهي كلان به مهاجرت و توزيع جمعيت در ايران از سال 1355 تا سال 1375

سعيد زاهد

در اين مقاله نويسنده تلاش كرده است تا با توجه به نظريه‌اي که در سال 1365 در مورد پديده‌ي مهاجرت طرح کرده است، به بررسي اين مهم در دو دهه‌ي 1355 تا 1365 و 1365 تا 1375 بپردازد. براي به‌کارگيري اين نظريه، در اين تحقيق، تمرکزگرايي در روابط اجتماعي، برآينده عوامل داخلي و جنگ، ناامني مرزها و تحميلات اقتصادي خارجي را به عنوان برآيند نيروهاي خارجي در دو دوره مورد تحقيق در نظر گرفته ايم. کار تحليل را با دو روش کيفي و کمي پي گرفتيم. نتايج به دست آمده از به کارگيري هر دو روش يکديگر را تاييد کردند. بر اساس نظريه تحقيق تمرکزگرايي در روابط اجتماعي از طريق تکنولوژي ملهم از آن روابط، موجب توزيع متمرکز امکانات در مرکزيت اين روابط شده است و جمعيت براي دستيابي به اين امکانات به سوي قطب هاي مذکور روانه مي شود. ناامني هاي مرزي و فشار اقتصادي از خارج نقاط خاصي بر اين جريان اثر گذاشته است. آمار و ارقام به کار گرفته شده مربوط به دهه هاي 1355 تا 1365 و 1365 تا 1375 نشان داد که حرکت هاي جمعيتي در ايران با توجه به ملاحظاتي چند، از قاعده فوق پيروي مي کند.

اين مقاله در شماره‌ي ۱ نشريه‌ي "نامه‌ي انجمن جمعيت‌شناسي ايران" سال يكم (۱۳۸۵) صص ۱۶۸-۱۹۸ چاپ شده است.

بررسي ميزان و عوامل مؤثر بر تفاوت سني زوجين

بررسي ميزان و عوامل مؤثر بر تفاوت سني زوجين

حسين محموديان

تفاوت سني در آمادگي بيولوژيکي بين زنان و مردان، خود مي توان تفاوت سني زوجين را موجب شود. علاوه بر آن، قواعد اجتماعي ناظر بر ازدواج نيز مي توانند در افزايش يا کاهش اختلاف سني زوجين تاثيرگذار باشند. تفاوت سني زوجين عوامل نظير ثبات رابطه زناشويي، رضايت ازدواجي و تعداد فرزندان مورد علاقه را تحت تاثير قرار  مي دهد. بنابراين تبيين علل موثر بر تفاوت سني زوجين مي تواند با توجه به تبعات اجتماعي و جمعيتي آن حايز اهميت باشد. اين مقاله با استفاده از داده هاي طرح «آمارگيري از خصوصيات اجتماعي – اقتصادي خانوار» مرکز آمار ايران در سال 1380، ميزان و عوامل موثر بر تفاوت سني زوجين را مورد بررسي قرار ميدهد. در بيش از 85 درصد ازدواج ها، تفاوت سن ازدواج به نفع مردان (سن بالاتر شوهران نسبت به زنان) مي باشد. ميانگين تفاوت سن زوجين با سن، شهرنشيني، ميزان تحصيلات مردان، با سوادي زنان و تفاوت تحصيلي زوجين (به نفع مردان) ارتباط مستقيم دارد. فعاليت زنان در خارج از خانه، انتخاب آزادانه تر همسر توسط زنان و سن زنان رابطه معکوسي را با تفاوت سن زوجين نشان مي دهد. ميزان تحصيلات زنان ب تفاوت سني زوجين داراي رابطه طاقي شکل بوده و در سطوح متوسط تحصيلي اين تفاوت به حداکثر مي رسد. در تحليل چند متغيره، تمامي اين عوامل اثر خود را از دست مي دهند و اين وضعيت پايداري هنجار بزرگ تر بودن شوهران را در وراي تفاوت هاي اقتصادي اجتماعي نمايان مي سازد.

اين مقاله در شماره‌ي ۱ نشريه‌ي "نامه‌ي انجمن جمعيت‌شناسي ايران" سال يكم (۱۳۸۵) صص ۱۲۷-۱۴۰ چاپ شده است.

تحصيلات مادر و مرگ‌ومير كودكان زير 1 سال در ايران: تحليل داده‌هاي بررسي جمعيتي و بهداشتي 1379

تحصيلات مادر و مرگ‌ومير كودكان زير يك سال در ايران: تحليل داده‌هاي بررسي جمعيتي و بهداشتي 1379

سيدفرخ مصطفوي

اين مطالعه به بررسي رابطه ميان تحصيلات مادر و مرگ و مير کودکان زير يک سال در ايران مي پردازد. از آنجايي که همبستگي مشاهده شده ميان تحصيلات مادر و مرگ و مير کودکان ممکن است به واسطه ارتباط اين دو متغير با موقعيت اقتصادي – اجتماعي و خصوصيات محل زندگي خانوار باشد، لذا سعي شده است دو متغير اخير کنترل شوند. داده هاي به کار رفته مربوط به بررسي «جمعيتي و بهداشتي ايران» (1379) است. براي تحليل داده هاي از از رگرسيون لاجستيک استفاده شده است. نتايج به دست آمده نشان مي دهند که بعد از کنترل متغيرهاي موقعيت اقتصادي – اجتماعي و محل سکونت خانوار، همبستگي ميان تحصيلات مادر و مرگ و مير کودکان زير يک سال کاهش مي يابد، اگرچه از بين نمي رود. به علاوه، اين همبستگي در نقاط روستايي ضعيت تر از نقاط شهري است. اهميت نتايج به دست آمده از نظر سياست گذاري جهت کاهش مرگ و مير کودکان مورد بررسي قرار گرفته است.

اين مقاله در شماره‌ي ۱ نشريه‌ي "نامه‌ي انجمن جمعيت‌شناسي ايران" سال يكم (۱۳۸۵) صص ۶-۱۹ چاپ شده است.

ارزش فرزند از ديدگاه زوجين جوان و رابطه‌ي آن با باروري (مطالعه‌ي موردي شهرستان بهشهر)

ارزش فرزند از ديدگاه زوجين جوان و رابطه‌ي آن با باروري

(مطالعه‌ي موردي شهرستان بهشهر)

حسين محموديان، محمدرضا پوررحيم

چكيده

موضوع اصلي پژوهش حاضر، ارزش فرزند از ديدگاه زوجين جوان مي‌باشد كه با دسته‌بندي عوامل بر مباني فوائد و هزينه‌هاي ناشي از داشتن فرزند و برحسب تأثير عوامل مختلف اقتصادي، اجتماعي، جمعيّتي و رواني به ارزش‌گذاري مي‌پردازد و رابطه‌ي عوامل فوق و ارزش فرزند را بر باروري مورد بررسي قرار مي دهد. روش تحقيق به‌صورت پيمايشي بوده و اطّلاعات آن به وسيله‌ي پرسشنامه از يك نمونه 330 نفري، شامل 159 زن و 171 مرد در شهرستان بهشهر جمع‌آوري گرديده است.

يافته‌هاي اين بررسي نشان مي‌دهد كه در جامعه‌ي مورد مطالعه نحوه‌ي ارزش‌گذاري فرزند از ديدگاه مرد و زن متفاوت است. توجّه زنان به محدوديّت‌ها و فرصت‌هاي از‌دست‌رفته و فوائد عاطفي ناشي از داشتن فرزند بيش از مردان بوده و از نظر آنان اجتناب از تك‌فرزندي و ماندگاري فرزند حائز اهميّت است و اين اهميّت بيش از مردان بوده و از نظر آنان اجتناب از تك فرزندي و ماندگاري فرزند بيش از مردان اهميّت داشته است. با افزايش عواملي چون سنّ ازدواج، ميزان تحصيلات و درآمد خانواده، فوائد ناشي از داشتن فرزند كاهش مي‌يابد. گرايش به تأمين رفاه مادّي و توجّه به كيفيّت و سطح زندگي فرزند، هزينه‌هاي ناشي از داشتن فرزند را افزايش مي‌دهد. نحوه‌ي ارزش‌گذاري فرزند و ويژگي‌هاي اقتصادي، اجتماعي و رواني افراد با تعداد فرزندان مورد تقاضا رابطه‌ي معناداري دارند.

 واژگان كليدي

 ارزش فرزند، فوائد عاطفي، كسب هويّت، تكامل و توسعه‌ي خود، فرصت‌هاي از‌دست‌رفته

اين مقاله در نشريه‌ي "فصل‌نامه‌ي جمعيّت" ۱۳۸۱، شماره‌‌ي ۴۱ صص ۸۹-۱۰۳ چاپ شده است. براي دسترسي به متن كامل مقاله، لينك http://www.nocrir.com/faslname/41/fasl41-f5.htm را كليك كنيد.

زناشويي‌هاي خويشاوندي (هم‌خون) از ديدگاه اسلام

زناشويي‌هاي خويشاوندي (هم‌خون) از ديدگاه اسلام

احمد كتابي

چكيده

پيآمدهاي ناگوار زناشويي‌هاي هم‌خون، از نظر سلامت جسمي و رواني و تكامل عقلي و فكري فرزندان، تقريباً از بديهيات و مسلّمات دانش امروز است. از اين رو، بررسي ديدگاه آيين اسلام در اين خصوص ـ با توجّه به تأثير تعيين‌كننده اي كه باورهاي ديني بر رفتارهاي اجتماعي مردم دارد و با عنايت به شيوع نسبتاً‌ وسيع اين گونه ازدواج‌ها در ايران، به ويژه در نقاط روستايي ـ از اهميّت خاصّي برخوردار است.

در اين مقاله تلاش شده است، با وجود كمبود مآخذ، موضع شريعت اسلام در مورد اين ازدواج‌ها، با توجّه به منابع فقه (كتاب، سنت، ...)، به صورتي كاملاً مستند بررسي و ارائه شود. از مجموع مباحث و مندرجات اين مقاله مي‌توان، با احتياط، به اين جمع‌بندي رسيد كه از نظر دين اسلام، زناشويي‌هاي خويشاوندي (هم‌خون) اگر مكروه و نامطلوب نباشد، مستحب و مورد توصيه نيست. بديهي است كه با توجّّه به كم‌سابقه‌بودن اين بررسي، تشخيص صحّت و سُقم يافته‌هاي آن، مستلزم تتّبع و غور بيش‌تر و نيازمند نقّادي صاحب‌نظران آگاه و كارشناسان خبير است. در پايان مقاله، هم‌چنين به آراي برخي از فلاسفه، مورخّان و علماي اخلاق اسلامي در باره‌ي زناشويي‌هاي خويشاوندي (هم‌خون) اشاره و نظريات آنها جمع‌بندي شده است.

واژگان كليدي

ازدواج با ارحام، هم‌خوني، وراثت، محارم

اين مقاله در نشريه‌ي "فصل‌نامه‌ي جمعيّت" ۱۳۸۱، شماره‌‌ي ۴۱ صص ۴۴-۶۸ چاپ شده است. براي دسترسي به متن كامل مقاله، لينك http://www.nocrir.com/faslname/41/fasl41-f3.htm را كليك كنيد.

 

عدم توازن نسبت‌هاي جنسي در سنين ازدواج

عدم توازن نسبت‌هاي جنسي در سنين ازدواج

ناهيد درودي آهي

چكيده

عدم توازن نسبت‌هاي جنسي در سنين اصلي ازدواج پديده‌اي است كه از يك سو در اغلب كشورهاي درگير جنگ دوّم جهاني و از سوي ديگر در كشورهاي در‌حال‌توسعه‌اي كه مراحل گذار دموگرافيك را با شتاب طي كرده‌اند، مشاهده شده است. به عبارت دقيق‌تر، در هر جامعه‌اي كه بخش قابل‌ملاحظه‌اي از زنان يا مردان آن در سنين اصلي ازدواج به هر علّت (اعم از جنگ يا مهاجرت) در دسترس نباشند، عدم توازن در تعداد دو جنس ايجاد شده و پديده‌ي عدم تناسب در عرصه‌ي فرصت ازدواج به وجود مي‌آيد.

اين مقاله با مروري بر ديدگاه‌ها و نتايج تحقيقات جمعيّت‌شناسان درباره‌ي چگونگي پيدايي اين پديده در جوامع مختلف، چگونگي شكل‌گيري مضيقه‌ي ازدواج در ايران را با استفاده از نتايج سرشماري‌هاي 1345 تا 1375 ايران بررسي كرده است. نتايج بررسي بيانگر آن هستند كه طيّ سه سال اخير همراه با تغيير در ميانگين سنّ ازدواج زنان، در تركيب سنّي افراد ازدواج‌نكرده نيز تغييرات اساسي به وجود آمده است. عدم توازن نسبت‌هاي جنسي افراد ازدواج‌نكرده با در‌نظر‌گرفتن ميانگين فاصله‌ي سنّي دو جنس هنگام اوّلين ازدواج در دهه‌ي 75ـ 1365 شدّت يافته و به رشد فزاينده‌ي تفاوت تعداد اين گروه از زنان در قياس با مردان انجاميده است و در حالي كه جمعيّت 10 ساله و بيش‌تر در طول اين سي سال 7/2 برابر افزايش يافته، فزوني زنان ازدواج‌نكرده در سنين اصلي ازدواج 12 برابر شده است. با بررسي سناريوهاي مختلف در الگوهاي سنّي ازدواج مشخّص شد كه در صورت ازدواج مردان با زنان مسن‌تر از خود اين تفاوت تقريباً از ميان مي‌رود و با گزينش افراد هم‌سال براي ازدواج نيز اين تفاوت تا حدّي كاهش مي‌يابد.    

واژگان كليدي

 عدم توازن پديده ازدواج، سنين ازدواج، وضعيت زناشويي، مضيقه

اين مقاله در نشريه‌ي "فصل‌نامه‌ي جمعيّت" ۱۳۸۱، شماره‌‌ي ۴۱ چاپ شده است. براي دسترسي به متن كامل مقاله، لينك http://www.nocrir.com/faslname/41/fasl41-f1.htm را كليك كنيد.