جمعيتشناسي اقتصادي ـ اجتماعي
جمعيّتشناسي اقتصادي ـ اجتماعي
تعداد واحد: 3
نوع واحد: نظري پيشنياز: روشهاي مقدّماتي تحليل جمعيّت
هدف كلي
جمعيتشناسي بهعنوان علم شناخت پديدهها و مسايل جمعيتي به حوزههاي مختلفي تقسيم ميشود. برخلاف جمعيتشناسي محض كه به تحليل كمي ساختار و حركات جمعيت با استفاده از مدلهاي كمي و رياضي ميپردازد، در جمعيتشناسي اقتصادي ـ اجتماعي دانشجويان با چگونگي تغييرات و تحولات جمعيت جهان و روند تغييرات آن و نيز تبيين علل تغييرات جمعيت، تعيينكنندههاي تغييرات جمعيت، تأثير و تأثر و روابط متقابل موجود ميان متغيرهاي جمعيتي و عوامل غيرجمعيتي آشنا ميشوند.
سرفصلهاي درس
► جلسهي اول:
● سيماي جمعيت جهان، روند تحولات جمعيت جهان از گذشتههاي دور تا به امروز، روند تغييرات در حجم و توزيع جمعيت قارهها، روند تحولات ميزانهاي مواليد و مرگومير و ميزان رشد جمعيت در دو قرن اخير، دو انفجار جمعيت، چشمانداز آيندهي جمعيت جهان،
► جلسهي دوم:
● ساختار سني جمعيت: ساختار سني جمعيت جهان و تغييرات آن، عوامل تعيينكنندهي ساختار سني ـ جنسي جمعيت، ساختار سني جمعيت و تغييرات آن در كشورهاي توسعهيافته و درحالتوسعه، اثرات گذار در ساختار سني و جنسي جمعيت،
► جلسهي سوم:
● انديشهها و نظريههاي جمعيتي، طرفداران افزايش جمعيت، مخالفان افزايش جمعيت، طرفداران جمعيت ثابت، و ديدگاه حد متناسب جمعيت
► جلسهي چهارم:
● ادامهي انديشهها و نظريههاي جمعيتي: نظريهي جمعيتشناختي توماس رابرت مالتوس، مالتوس در مقابل گودوين و كندرسه، ديدگاه مالتوس در زمينهي جمعيت، مالتوس و جلوگيري از بيشجمعيتي، مالتوس و قانون فقرا،
► جلسهي چهارم:
● ادامهي نظريهي جمعيتشناختي رابرت مالتوس: رديابي انديشهي مالتوس در ميان متقدمين، متفكران مسلمان پيشگام مالتوس، پيشگامان مالتوس در مغرب زمين، زمينههاي فكري، اقتصادي و اجتماعي شكلگيري نظريهي مالتوس، نقد نظريهي مالتوس، مالتوس و ماركس، مالتوس و ريكاردو،
► جلسهي پنجم:
● باروري: گذار باروري، وضعيت كنوني باروري در جهان، روند تحولات باروري در كشورهاي توسعهيافته و درحالتوسعه، كشورهاي داراي باروري بالا، كشورهاي داراي باروري پايين، چشمانداز آيندهي باروري در كشورهاي پيشرفته و درحالتوسعه،
► جلسهي ششم:
● ادامهي باروري: مدلها و نظريههاي باروري، چارچوب متغيرهاي بينابين، مدل تعيينكنندههاي بلافصل، نظريهي گذار جمعيتشناختي، تئوريهاي اقتصادي باروري، مدل جامعهشناختي تبيين باروري،
► جلسهي هفتم:
● ادامهي باروري: نظريهي جريان ثروت بيننسلي، نظريهي برابري جنسيتي، نظريهي تبيين نهادي، نظريهي اشاعه، قوميت، مذهب و باروري، مهاجرت و باروري، نقد نظريههاي باروري،
► جلسهي هشتم:
● ادامهي باروري: تعيينكنندههاي باروري، تعيينكنندههاي بلافصل باروري، عوامل زمينهاي مؤثر بر باروري، سواد و تحصيلات، رابطهي تحصيلات و باروري در جريان گذار باروري، اشتغال، تغيير همبستگي بين باروري و اشتغال زنان، خاستگاه شهري و روستايي،
► جلسهي نهم:
● مرگومير: گذار مرگومير، گذار مرگومير در كشورهاي پيشرفته و درحالتوسعه، عوامل مؤثر بر تحولات و تغييرات مرگومير، مرگومير و توسعهي اقتصادي و اجتماعي، مرگومير افتراقي، تعيينكنندههاي مرگومير كودكان و اطفال، گذار اپيدميولوژيك، اختلال در سلامتي، رابطهي مرگومير و اختلال در سلامتي،
► جلسهي دهم:
● مهاجرت: سيماي مهاجرتي در مناطق مختلف جهان، مهاجرتهاي داخلي، مهاجرت و شهرنشيني، مهاجرتهاي بينالمللي، مهاجرت بينالمللي و رشد جمعيت،
► جلسهي يازدهم:
● ادامهي مهاجرت: نظريههاي مهاجرت، نظريهي راونشتاين، نظريهي لاري ساستاد، نظريهي اورت. اس. لي، نظريهي جاذبهي مهاجرتي زيپف، نظريهي آرتور لوئيس، نظريهي تودارو، پيامدهاي مهاجرت، سياستهاي مهاجرتي
► جلسهي دوزدهم:
● گذار جمعيتشناختي، گذار جمعيتشناختي در كشورهاي پيشرفته و درحالتوسعه، انتقادهاي وارد بر نظريهي گذار جمعيتشناختي، بازنگري در نظريهي گذار جمعيتشناختي، گذار جمعيتشناختي دوم،
► جلسهي سيزدهم:
● رشد جمعيت، آثار و پيامدهاي آن: رويكردهاي متفاوت در برخورد با موضوع رشد جمعيت، برخي از پيامدهاي رشد بيرويهي جمعيت: جمعيت و رشد اقتصادي، جمعيت، نيروي انساني و اشتغال، جمعيت، درآمد سرانه و سرمايهگذاري، جمعيت و آموزش، جمعيت و بهداشت عمومي، جمعيت، و اهداف هزارهي توسعه،
► جلسهي چهاردهم:
● جمعيت، محيط زيست و منابع طبيعي: فرآيند تكوين رويكردهاي نظري، بازنگري آراء و انديشههاي پيشينيان، سير تكاملي موضوع جمعيت، محيط زيست و منابع طبيعي در قرن بيستم، رويكردهاي تبييني، مدلسازي تعامل ميان جمعيت، محيط زيست و منابع،
► جلسهي پانزدهم:
●سياستهاي جمعيتي: تعريف سياست جمعيتي، دوگانگي در سياستگذاريهاي جمعيتي در مقياس بينالمللي، هدف سياستگذاريهاي جمعيتي، سياستهاي جمعيتي و الگوي توسعهي انساني پايدار، انواع سياستهاي جمعيتي،
► جلسهي شانزدهم:
● تنظيم خانواده و كنترل مواليد، تاريخچهي برنامههاي تنظيم خانواده، هدف برنامهي تنظيم خانواده، ضرورت اجراي برنامههاي تنظيم خانواده و بهداشت باروري، ارزيابي برنامههاي تنظيم خانواده،
► روش ارزيابي
براي اين درس 4 نمره جهت انجام كار تحقيقي و يا ترجمهي مقالههاي جمعيتي در زمينهي يكي از موضوعات مرتبط با درس درنظر گرفته شده است. گزارش تحقيق بايد داراي ويژگيهاي يك گزارش علمي باشد، بدين معني كه براي نوشتن هر گزارش دستكم بايستي از 5 منبع استفاده شود. شيوهي ارجاع در متن گزارش تحقيق دقيقاً بايستي منطبق بر اصول رايج در نشريههاي تخصصي علوم اجتماعي و جمعيتشناسي مثل نامهي انجمن جمعيتشناسي ايران يا نامهي علوم اجتماعي باشد. ذكر مشخصات دقيق منابع استفادهشده (فقط منابعي كه در متن مورد استفاده قرار گرفته است) ضروري است. گزارش تحقيق بايستي در طول ترم تحويل داده شود. آخرين فرصت تحويل آن جلسهي ماقبل آخرين جلسهي درس ميباشد. به اين ترتيب، آزمون پايان ترم در ارزش 16 نمره برگزار خواهد شد. ارزيابي نهايي بر مبناي نمرهي كسبشده در آزمون پايان ترم و نمرهي گزارش كار عملي ميباشد.
منابع
► منبع اصلي:
حسيني، حاتم .(1386). درآمدي بر جمعيتشناسي اقتصادي ـ اجتماعي و تنظيم خانواده ـ چاپ سوم ـ همدان: انتشارات دانشگاه بوعلي سينا.
► منابع جانبي و كمكي شامل كتاب و مقاله
زنجاني، حبيبالله، محمد ميرزايي، كامل شادپور و اميرهوشنگ مهريار .(1378). جمعيت، توسعه و بهداشت باروري ـ تهران: نشر و تبليغ بشري (فصلهاي 2، 4، 5، 6 و 7).
ميرزايي، محمد .(1384). جمعيت و توسعه با تاكيد بر ايران: ده مقاله ـ تهران: انتشارات مركز مطالعات و پژوهشهاي جمعيتي آسيا و اقيانوسيه (6 مقالهي بخش اول).
ويكس، جان .(1385). جمعيت: مقدمهاي بر مفاهيم و موضوعات ـ ترجمهي الههي ميرزايي ـ تهران: انتشارات مؤسسهي عالي آموزش و پژوهش مديريت و برنامهريزي ـ (فصلهاي 1، 3، 4، 5، 6 و 7).
لوكاس، ديويد و پاول مير .(1381). درآمدي بر مطالعات جمعيتي ـ ترجمهي حسين محموديان ـ چاپ اول ـ تهران: انتشارات دانشگاه تهران ـ (فصلهاي 2، 3، 4، 5، 7، 8، 9، 12 و 13).
زارع، بيژن .(1384). جمعيتشناسي اقتصادي و اجتماعي ـ تهران: انتشارات سمت ـ (فصلهاي 2، 3، 4، 5 و 6).
سيدميرزايي، سيدمحمد .(1381). جمعيتشناسي عمومي ـ تهران: انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي (فصلهاي 13، 14، 15، 16 و 17).
زنجاني، حبيبالله .(1380). مهاجرت ـ تهران: انتشارات سمت (فصلهاي 2، 4، 6 و 7)
كتابي، احمد .(1377). درآمدي بر انديشهها و نظريههاي جمعيتي ـ چاپ چهارم ـ تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي
لهساييزاده، عبدالعلي .(1379). ساختار سني جمعيت ـ شيراز: انتشارات نويد شيراز
صندوق جمعيت سازمان ملل متحد .(1384). جمعيت جهان در سال 2000: جمعيت، فقر و امكانات ـ ترجمهي سيدمحمد سيدميرزايي ـ تهران: انتشارات دانشگاه شهيدبهشتي
بوتول، گاستن .(1370). اضافه جمعيت ـ ترجمهي حسن پويان ـ تهران: انتشارات چاپخش
فووت، ديويد و دانيل استافمن .(1381). انفجار جمعيت ـ ترجمهي مصطفي ميراسلامي ـ تهران: انتشارات انستيتو ايزايران
مكايودي، كالين و ريچارد جونز .(1369). اطلس تاريخي جمعيت جهان ـ ترجمهي فريدون فاطمي ـ تهران: نشر مركز
فدراسيون بينالمللي زنان و مامايي و شوراي جمعيت نيويورك .(1368). باروري و جمعيت ـ ترجمهي زهرا پورانصاري و علي ناصري ـ تهران: مركز نشر دانشگاهي (فصلهاي 2، 3، 4 و 5)
وحيدي، پريدخت .(1364). مهاجرت بينالمللي و پيامدهاي آن ـ تهران: انتشارات سازمان مديريت و برنامهريزي
اماني، مهدي .(1378). جمعيتشناسي جهان ـ تهران: انتشارات سمت
هير، ديويد. ام .(1380). جامعه و جمعيت: مقدمهاي بر جامعهشناسي جمعيت ـ ترجمهي يعقوب فروتن ـ مازندران: انتشارات دانشگاه مازندران (فصلهاي 1، 2، 3، 4، 5، 6، 7، 8 و 10)
لهساييزاده، عبدالعلي .(1368). نظريات مهاجرت ـ شيراز: انتشارات نويد
فيندلي، سلي .(1373). برنامهريزي مهاجرتهاي داخلي ـ ترجمهي عبدالعلي لهساييزاده ـ شيراز: انتشارات نويد
بهنام، جمشيد .(1348). جمعيتشناسي عمومي ـ تهران: انتشارات مؤسسهي مطالعات و تحقيقات اجتماعي
كلود شاستلند، ژان و ژان كلود شنه .(1378). جمعيت جهان، چالشها و مسايل آن ـ جلد اول ـ ترجمهي سيدمحمد سيدميرزايي ـ تهران: انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي
كلود شاستلند، ژان و ژان كلود شنه .(1380). جمعيت جهان، چالشها و مسايل آن ـ جلد دوم ـ ترجمهي سيدمحمد سيدميرزايي ـ تهران: انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي
توانايانفرد، حسن .(1368). اقتصاد جمعيت ـ ناشر مؤلف
پرسا، رولان .(1353). جمعيتشناسي اجتماعي ـ ترجمهي منوچهر محسني ـ تهران: انتشارات دانشگاه تهران
تودارو، مايكل .(1370). توسعهي اقتصادي در جهان سوم ـ ترجمهي غلامعلي فرجادي ـ جلد اول ـ چاپ پنجم ـ تهران: انتشارات سازمان مديريت و برنامهريزي (فصلهاي 6، 7 و 9)
زلينسكي، ويلبر .(1370). مقدمهاي بر جغرافياي جمعيت ـ ترجمهي فيروز جمالي ـ تهران: انتشارات سمت
ژرژ، پير .(1371). جغرافياي جمعيت ـ ترجمهي سيروس سهامي ـ تهران: نشر نيكا
زنجاني، حبيبالله .(1371). جمعيت و توسعه: مجموعهي مقالات ـ تهران: انتشارات مركز مطالعات و تحقيقات شهرسازي و معماري در ايران
سووي، آلفرد .(1357). مالتوس و دو ماركس ـ ترجمهي ابراهيم صدقياني ـ تهران: انتشارات اميركبير
آشفتهتهراني، امير .(1372). جامعهشناسي جمعيت: نمونهي ايران ـ اصفهان: مؤسسهي انتشارات جهاد دانشگاهي اصفهان
فريد، يدالله .(1383). جغرافياي جمعيت ـ چاپ پنجم ـ تبريز: انتشارات دانشگاه تبريز
افشاركهن، جواد و رسول صادقي .(1385). تعامل جمعيت و نظام اجتماعيك رويكردي جامعهشناختي به مسئلهي جمعيت ـ نامهي انجمن جمعيتشناسي ايران ـ سال يكم، شمارهي 2 ـ صص 195-215
ميرزايي، محمد و عباس عسكري ندوشن .(1385). برنامههاي توسعه، رويدادهاي سياسي بينالملل و جهتگيري مباحث جمعيتشناختي در قرن بيستم ـ نامهي انجمن جمعيتشناسي ايران ـ سال يكم، شمارهي 1 ـ صص 81-103
ميرزايي، محمد، منصور وثوقي و محسن ابراهيمپور .(1384). تغييرات نظري و مفهومي در نظريات جمعيتشناسي ـ نامهي علوم اجتماعي ـ شمارهي 25 ـ صص 1-24
Potts, Malcolm, and Peter Selman. (1979). Society and Fertility, England, MacDonald and Evans
Lahsaeizadeh, Abdolali. (1381). Migration and Urbanization, Shiraz, Zar Publication
Hawthorn, Geoffrey. (1970). The Sociology of Fertility, London, The Macmillan Company
Cho, Lee J, Wilson H. Grabill, and Donald j. Bogue. (1970). Differential Fertility in the United States, Community and family Studies Center, University of Chicago
Eberstadt, Nick. (1981). Fertility Decline in the Less develop Countries, New York, Prager Publishers
Andorka, Rudolf. (1978). Determinants of Fertility in Advanced Societies, London, Methuen and Co LTD
Bhende, Asha A. and Tara kAnitkar. (1994). Principles of Population Studies, Sixth Revised Edition, Himalaya Publishing House
Davis, Kingsley, and Mikhail s. Bernstam. (1990). Resources, Environment, and Population: Present Knowledge, Future Options, New York, Oxford University Press
United Nations Population Division. (2004). World Fertility Report: 2003, New York
United Nations. (2004). World Population Monitoring 2003: Population, education and Development, New York
United Nations. (2004). World Population to 2300, New York
Anderso, Jim, Stev Maharey, Margaret Wilson, Lianne Dalziel, and Marian Hobbs. (2003). Population and Sustainable Development,
Weeks, John R. (2002). Population: An Introduction to Concepts and Issues, Seventh Edition, Wadsworth Publishing Company